IAM w 2025 roku: setki wydarzeń w globalnym obiegu kultury
ROK 2025 ZAPISUJEMY WIELKIMI LITERAMI — NA MAPIE ŚWIATA I W KALENDARZU KULTURY. Dwanaście miesięcy, kilkadziesiąt krajów i miast, setki spotkań, premier, wystaw i koncertów. 2025 był wyjątkowo intensywnym czasem obecności polskiej kultury na świecie i choć skala naszych działań wymyka się standardowym opisom – spróbujemy podsumować ten niezwykły rok.
IAM w 2025 roku: setki wydarzeń w globalnym obiegu kultury
Wspólnie z partnerami w Polsce i na świecie zrealizowaliśmy projekty o bezprecedensowym zasięgu: zagraniczny program kulturalny Polskiej Prezydencji w Radzie UE, pierwszy w historii bilateralny UK/Poland Season 2025, program kulturalny towarzyszący EXPO 2025 Osaka oraz drugą część Sezonu Kulturalnego Polska–Rumunia Rumunia-Polska 2024/2025.
Rok rozpoczął się otwarciem zagranicznego programu kulturalnego Polskiej Prezydencji w Radzie UE, którego hasło „Culture Sparks Unity” było inspiracją nie tylko dla realizacji ambitnych celów kulturalnych, ale także dla budowania i pogłębiania relacji między artystami i artystkami, oraz społecznościami państw członkowskich i akcesyjnych. Program współtworzyli przede wszystkim artystki i artyści nowego pokolenia. Na scenie performatywnej pojawiły się choreografie m.in. Hany Umedy, Alexa Baczyńskiego-Jenkinsa, Wojciecha Grudzińskiego czy Pawła Sakowicza. Obok performansu równie mocno zaprezentowali się artyści i artystki z dziedziny sztuk wizualnych jak Marta Nadolle czy Julia Woronowicz, których prace można było oglądać m.in. na wystawie „Bujność. Sztuka kobiet XXI wieku” w Kiszyniowie. Fotografię reprezentowały m.in. Ada Zielińska i Karolina Wojtas na wystawie „European Kinship – Eastern European Perspective” w jednym z najważniejszych europejskich ośrodków fotografii – Capa Center w Budapeszcie. W Brukseli, w najważniejszych dla wspólnoty europejskiej przestrzeniach, budynkach Rady Unii Europejskiej i Parlamentu Europejskiego stanęły instalacje Alicji Białej i Alicji Patanowskiej pod wspólnym hasłem „Regeneracja” autorstwa kuratorki prezentacji Aleksandry Kędziorek. Ważną częścią programu były także projekty wyrażające solidarność z ofiarami wojny takie jak spektakl „Matki. Pieśń na czas wojny” Marty Górnickiej, program filmowy „Solidarity on Screen” czy odbywający się na terenie objętej wojną Ukrainy cykl „Wiersze w schronach”. Głos oddano także twórczyniom i twórcom z krajów objętych wojną oraz represjami, którzy w Polsce znaleźli bezpieczną przestrzeń ekspresji twórczej, o czym opowiadała wystawa „Familiar Strangers” w Brukseli kuratorowana przez Joannę Warszę, czy cykl debat Identity Crisis Network odbywający się w krajach Europy Wschodniej.
Niedługo później, w marcu, wystartował największy w historii program współpracy kulturalnej Polski i Wielkiej Brytanii – UK/Poland Season 2025 – otwierając zupełnie nowy rozdział w relacjach obu krajów. Program, w ramach którego odbyło się ponad 550 wydarzeń z zakresu filmu, teatru, sztuk wizualnych, designu i muzyki, był niepowtarzalną okazją do poznania najciekawszych zjawisk na scenach artystycznych obu krajów. Sezon otworzył festiwal KINOTEKA Polish Film Festival w Londynie, a dzięki trasie Kinoteka on Tour polskie kino – od klasyków po nowości – dotarło do niezależnych kin w Anglii, Szkocji, Walii i Irlandii Północnej. Polska muzyka była jednym z najmocniejszych obszarów Sezonu, co pokazała londyńska edycja festiwalu Unsound w The Barbican, gdzie wystąpił m.in. Rafael Rogiński i Sinfonietta Cracovia z Miką Levi. Polscy artyści wystąpili także na EFG London Jazz Festival, Huddersfield International Contemporary Music Festival czy Edinburgh Jazz and Blues Festival. Prawdziwym triumfem była sekcja „Focus on Poland” na prestiżowym Edinburgh International Festival – najstarszym i najbardziej prestiżowym wydarzeniu artystycznym w Wielkiej Brytanii. Po raz pierwszy w historii festiwalu polska muzyka wybrzmiała tak mocno – od Piotra Anderszewskiego, grupę VOŁOSI, NFM Orkiestrę Leopoldinum oraz Wrocław Baroque Ensemble, po interpretacje ikonicznych dzieł Grażyny Bacewicz w wykonaniu nagradzanej skrzypaczki Bomsori Kim oraz Fryderyka Chopina w wykonaniu znakomitego młodego pianisty Ryana Wanga. Design i sztuki wizualne zaznaczyły się mocnym akcentem w postaci instalacji Alicji Patanowskiej „Ripple Effect” prezentowanej w V&A Museum, największym muzeum sztuki użytkowej, rzemiosła i designu w Wielkiej Brytanii, oraz wystawy współczesnego polskiego plakatu „Polish Posters Now!”. Natomiast wystawa „Nadzieja radykalna” z dziełami współczesnych artystów i artystek Europy Środkowej z kolekcji Galerii Arsenał w Białymstoku uzupełniła program o perspektywę solidarnościową, włączając do dialogu artystów i artystki z ukraińskiej i białoruskiej diaspory.
W tym roku w Osace odbyła się także Wystawa Światowa EXPO 2025, największe i najważniejsze wydarzenie kulturalno-gospodarcze na świecie. Udziałowi Polski w Wystawie towarzyszył program kulturalny organizowany przez Instytut Adama Mickiewicza pod hasłem Po!land ポ！ランド, który wyszedł poza przestrzeń pawilonów narodowych, by zaistnieć w samym sercu miasta. Współpraca polskich oraz japońskich artystów i artystek zaowocowała niepowtarzalnymi projektami. Yuriko Sasaoka stworzyła wystawę poświęconą Marii Skłodowskiej-Curie. W domu towarowym Daimaru Shinsaibashi zaprezentowano projekty Joanny Hawrot inspirowane japońskim strojem dworskim. W mieście Ibaraki można było oglądać prace Róży Litwy i Edyty Hul zestawione z pracami Chie Matsui i Nany Kuromiyi z Japonii. Współpraca w dziedzinie muzyki odbyła się pod znakiem polsko-japońskiego festiwalu Sound Culture z udziałem m.in. zespołów Klawo, Małe Instrumenty i Mitch & Mitch oraz Kingi Głyk, a także trasy koncertowej Sinfonii Varsovii w najważniejszych salach koncertowych Tokio, Osaki, Nagoi i Kioto.
Rok 2025 był też finałem pierwszego w historii bilateralnego Sezonu Kulturalnego Polska – Rumunia / Rumunia – Polska 2024/2025. Podwójne muzyczne zakończenie Sezonu odbyło się w Krakowie i Bukareszcie. W Polsce wystąpiła orkiestra bukareszteńskiej Filharmonii im. George’a Enescu, natomiast w Rumunii wspólny koncert zagrali Subcarpați i Dagadana, w przełomowej współpracy wcielającej w życie hasło Sezonu: „Mamy wspólny język”.
Co działo się w kulturze? – dominujące trendy i prognozy na 2026 rok
Polscy kuratorzy coraz częściej stają się głównymi kuratorami i dyrektorami ważnych międzynarodowych imprez. Trend, który daje się zaobserwować od kilku lat – już w 2023 roku Joanna Warsza współkuratorowała Autostrada Biennale w Kosowie – szczególnie mocno zaznaczył się w mijającym roku. Michał Grzegorzek i grupa Slavs and Tatars pełnili funkcję kuratorów Survival Kit 2025, łotewskiego festiwalu sztuki współczesnej, a Tomasz Kireńczuk po raz czwarty objął kierownictwo artystyczne nad Santarcangelo Festival 2025. W roku 2026 tendencja ta zdecydowanie będzie się utrzymywać: Jakub Gawkowski został częścią zespołu kuratorskiego Biennale Matters of Art w Pradze, a Anda Rottenberg i Krzysztof Kościuczuk weszli w skład zespołu kuratorskiego Manifesta 16 Ruhr.
Bardzo wyraźnie obserwować można także rosnące zainteresowanie polskimi artystkami XX wieku: Magdaleną Abakanowicz, Aliną Szapocznikow i Marią Pinińska-Bereś. W 2025 roku w paryskim Musée Bourdelle otwarta została pierwsza po 40 latach wystawa Abakanowicz „La trame de l'existence” / „Tkanina istnienia”. W ostatnich latach duże indywidualne wystawy artystki prezentowane były w Tate Modern w Londynie, Musée cantonal des Beaux-Arts w Lozannie oraz Henie Onstadt w Oslo. Prace Marii Pinińskiej-Bereś można było oglądać tylko w tym roku w Kunstmuseum Den Haag podczas pierwszej indywidualnej wystawy prac artystki w Holandii, a także w Galerie für Zeitgenössische Kunst w Lipsku. W przyszłym w roku planowana jest pierwsza retrospektywna wystawa artystki w Szwajcarii. Z kolei prace Aliny Szapocznikow pokazywane były na wystawie „Body Languages” w Kunstmuseum w Ravensburgu w 2025 roku.
Dziedzinami, które w ostatnim czasie zyskały szczególne zainteresowanie europejskiej publiczności, są polska choreografia i performans. Alex Baczyński, Ewa Dziarnowska czy Wojciech Grudziński pokazywali swoje prace na najważniejszych festiwalach takich jak Santarcangelo Festival, Festiwal Sztuki Współczesnej w Sztokholmie czy Generation After. Showcase.
W mijającym roku dominowały również projekty interdyscyplinarne, łączące wiele sztuk, a także zwracające się w stronę rękodzieła i włączające go w obieg sztuki wysokiej. Za tą tendencją w designie idzie także odejście od przedmiotu na rzecz podejścia problemowego – myślenie projektowe, a nie projektowanie obiektów, które ma poszukiwać rozwiązań na wyzwania współczesności. Coraz większą rolę odgrywa także technologia – sztuczna inteligencja (AI), rzeczywistość wirtualna (VR) i rozszerzona (AR) – które otwierają nowe możliwości w twórczości artystycznej oraz w sposobach prezentacji dzieł. Twórcy i instytucje coraz częściej podejmują tematy związane z kryzysem klimatycznym, tożsamością, pamięcią zbiorową i relacjami społecznymi, a także poszukują nowych form zaangażowania publiczności i partycypacji społecznej.
