Pierwsza retrospektywa twórczości Alicji i Bożeny Wahl w Berlinie przywraca artystkom miejsce w europejskiej historii sztuki

9 września 2026 roku w Center for Contemporary Arts w Berlinie otwarta zostanie pierwsza kompleksowa wystawa poświęcona twórczości Alicji i Bożeny Wahl poza granicami Polski. Retrospektywa zaprezentuje wybór prac artystek z lat 1960–1985 wraz z materiałami archiwalnymi: fotografiami, materiałami filmowymi czy korespondencją z galeriami sztuki. Projekt przywraca twórczości sióstr Wahl, zapomnianej w ostatnich latach, miejsce w europejskim obiegu sztuki, podkreślając emancypacyjny i pionierskich charakter ich dzieł. 

Siostry Wahl – malarki, rysowniczki, ilustratorki i scenografki 

Bliźniaczki Alicja i Bożena Wahl, urodzone w 1932 roku, ukończyły w 1957 roku Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie studiowały w pracowni Eugeniusza Eibischa. Do początku lat 70. ich prace były niezwykle podobne, prawie niemożliwe do odróżnienia, mimo że siostry pracowały w oddzielnych pracowniach. W tym okresie bliźniaczki zyskały sławę przede wszystkim dzięki swoim rysunkom. Jednak w trakcie swojej kariery eksperymentowały z różnymi technikami. Siostry regularnie publikowały ilustracje w czasopismach takich jak „Kultura” i przełomowy wówczas magazyn „Ty i Ja”, projektowały okładki książek dla państwowego instytutu wydawniczego PIW (Państwowy Instytut Wydawniczy) oraz wydawnictwa „Czytelnik”. Tworzyły również kostiumy i scenografie dla teatru i telewizji, m.in. dla słynnego „Kabaretu Starszych Panów”.

Siostry wystawiały razem zarówno w Polsce – ich debiut wystawowy miał miejsce w 1961 roku w Galerii Krzywe Koło w Warszawie – jak i za granicą, m.in. w Berlinie (1974), Hamburgu (1973, 1975), Paryżu (1967, 1968, 1980), Sztokholmie (1971) oraz Nowym Jorku (1975). Utrzymywały przyjacielskie stosunki z fotografem dokumentalnym Tadeuszem Rolke oraz pisarzem i reżyserem Jeanem Marie Drotem. Pozostawały również w kontakcie z Aliną Szapocznikow i Magdaleną Abakanowicz.

W 1979 roku Alicja Wahl założyła prywatną galerię A.B. Wahl w swoim domu na warszawskim Żoliborzu. Była to jedna z pierwszych galerii komercyjnych w Polsce i działała do 2002 roku. W tym czasie galeria służyła jako ważne miejsce spotkań pisarzy, artystów i dyplomatów. Jej program wystawienniczy koncentrował się przede wszystkim na sztuce zakorzenionej w tradycji surrealistycznej – co wyraźnie widać w twórczości samych sióstr. Po upadku żelaznej kurtyny i w obliczu transformacji politycznej w Polsce sztuka krytyczna stała się dominującym paradygmatem estetycznym, co spowodowało, że twórczość sióstr Wahl zniknęła z pola widzenia opinii publicznej.

Wystawa „Tensions” między feminizmem a surrealizmem 

Wystawa „Tensions”  to pierwsza kompleksowa i pośmiertna retrospektywa Alicji i Bożeny Wahl zorganizowana poza granicami Polski. Prezentując wybór prac z lat 1960–1985 wraz z materiałami archiwalnymi, m.in. fotografiami, materiałami filmowymi czy korespondencją z galeriami, wystawa skupia się na ważnym etapie twórczości Alicji i Bożeny Wahl i po raz pierwszy przedstawia ich dzieła międzynarodowej publiczności. Wystawa podkreśla znaczący wkład sióstr w różnorodną i wielowymiarową twórczość artystyczną w byłym bloku wschodnim. Wskazuje także na emancypacyjny potencjał ich dzieł, które, choć powstawały w izolacji od europejskiego ruchu feministycznego, podejmują kwestię kobiecej cielesności w wyjątkowo intuicyjny i oryginalny sposób. 

Na pierwszym planie znajduje się surrealistyczny i feministyczny wymiar twórczości sióstr. W ich wspólnym wizualnym kosmosie postacie ludzkie i nieludzkie często są uwikłane w relacje emocjonalne, które charakteryzują się nieustanną walką między niezależnością a więzią. Wiele z tych obrazów zawiera elementy autobiograficzne i nawiązuje do osobistych doświadczeń oraz emocji, takich jak intymność, smutek i rozpacz. Powracający motyw podwojenia ujawnia nieustanny dialog między siostrami.

Opierając się na niepokazywanych dotąd materiałach archiwalnych, wystawa przywołuje także międzynarodowy kontekst twórczości i działalności sióstr. Listy i zaproszenia na wystawy z europejskich i światowych galerii pozwalają prześledzić sieć osób, które w okresie powojennym przełamywały podziały związane z zimną wojną i wspierały wymianę myśli ponad granicami państwowymi i ideologicznymi. Ponadto 450 zeszytów Alicji Wahl, których pełny przegląd i analiza trwają nadal ze względu na ich objętość, oferują także osobisty wgląd artystki w scenę artystyczną drugiej połowy XX wieku. 

Oprócz rysunku siostry Wahl zajmowały się również projektowaniem scenografii do sztuk telewizyjnych, tworzeniem kostiumów do przedstawień teatralnych oraz ilustracji na okładki książek i czasopism, które to prace także będzie można zobaczyć na wystawie. 

Pierwsza w historii monografia oraz program wydarzeń towarzyszących

Wystawa stawia sobie za cel ponowne przyjrzenie się zapomnianej twórczości sióstr Wahl i osadzenie jej na nowo w kontekście historii sztuki. Choć od dawna mówi się o związkach ich twórczości z surrealizmem, ostatnie badania eksplorują także nowy kierunek – perspektywę dyskursu feministycznego. 

Wielojęzyczny katalog (w języku niemieckim, angielskim i polskim) towarzyszący wystawie stanowi rozwinięcie tych badań, proponując eseje przedstawiające polskie i międzynarodowe spojrzenia na twórczość sióstr Wahl oraz jej znaczenie dziś. Publikacja ta jest pierwszą monografią poświęconą artystkom i po raz pierwszy przedstawia ich twórczość międzynarodowej publiczności. Eseje podejmują tematy takie jak autoportret jako gest emancypacyjny, artystyczną wymianę i sieć kontaktów sióstr w Polsce i poza jej granicami oraz szerszą kwestię tego, jak ruchy awangardowe kształtowały się w ramach systemu totalitarnego, a także rolę, jaką siostry Wahl odegrały w tym kontekście.

Odwiedzający wystawę będą mogli także wziąć udział w programie wydarzeń towarzyszących, który obejmuje oprowadzania kuratorskie i sympozjum. To ostatnie poświęcone jest artystycznej spuściźnie sióstr Wahl widzianej z feministycznej perspektywy oraz w kontekście rozwoju surrealizmu w Polsce, który wyglądał zupełnie inaczej niż we Francji, chociażby ze względu na sytuację społeczno-polityczną. 

Wystawa Alicji i Bożeny Wahl „Tensions” –  informacje praktyczne 

• Lokalizacja: CCA Berlin – Center for Contemporary Arts, Breitscheidplatz, 10789 Berlin

• Otwarcie: 8 września 2026, 18:00-21:00

• Czas trwania wystawy: 9 września – 21 listopada 2026

• Artystki: Alicja Wahl, Bożena Wahl

• Kuratorka: Susanne Mierzwiak

• Asystentka kuratorki: Pauline Herrmann

• Organizatorzy: CCA Berlin – Center for Contemporary Arts we współpracy z Fundacją Wahl 

• Partnerzy: Instytut Adama Mickiewicza, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, przy dodatkowym wsparciu Fundacji Kemmlera.

• Wystawa odbywa się w ramach Berlin Art Week.